Radiostacja Gliwice to miejsce, które łączy w sobie unikalną architekturę, dramatyczną historię i kawał dobrej inżynierii. W centrum kompleksu stoi drewniana wieża o wysokości 111 metrów – najwyższa tego typu konstrukcja w Europie, a być może na świecie. To tutaj 31 sierpnia 1939 roku rozegrała się prowokacja, która stała się pretekstem do wybuchu II wojny światowej.
Obiekt działa jako oddział Muzeum w Gliwicach i oferuje zwiedzanie zarówno budynków, jak i terenu wokół wieży. Nie jest to typowe muzeum z gablotkami – to raczej podróż do lat 30. XX wieku, kiedy radio było najnowocześniejszą technologią komunikacji masowej.
- najwyższa drewniana wieża w Europie
- oryginalne wyposażenie nadajnika
- wieczorne podświetlenie wieży
- interaktywny Park Sensoryczny
- film dokumentalny o prowokacji gliwickiej
Drewniana wieża która przetrwała wojnę
Sama wieża antenowa robi wrażenie już z daleka. Zbudowana w 1935 roku z drewna modrzewiowego, trzyma się na ponad 16 tysiacach mosiężnych śrub. To techniczne rozwiązanie pozwoliło jej przetrwać niemal 90 lat, podczas gdy podobne konstrukcje metalowe dawno zostały rozebrane lub zniszczone podczas wojen.
Wysokość 111 metrów nie jest przypadkowa – taka antena pionowa pozwalała na skuteczną emisję sygnału radiowego, który nocą docierał nie tylko do całej Europy, ale nawet do Azji i Ameryki Północnej. W latach 30. to była technologia przyszłości.
Wieża jest nazywana „gliwicką Wieżą Eiffla” i stanowi unikat w skali światowej – wszystkie inne drewniane konstrukcje tego typu zostały zniszczone lub zastąpione stalowymi.
Wokół wieży urządzono park, który można zwiedzać bezpłatnie. Wieczorami obiekt jest efektownie podświetlony, co daje zupełnie inny klimat niż w ciągu dnia. Obok znajduje się też Park Sensoryczny, gdzie można poznać zjawisko fali dźwiękowej – całkiem ciekawa atrakcja dla dzieci.
Budynek nadajnika z oryginalnym wyposażeniem
Zwiedzanie wnętrz to osobna historia. W budynku nadajnika zachowało się oryginalne przedwojenne wyposażenie – aparatura radiowa, maszyny, instrumenty pomiarowe. Wszystko wygląda tak, jakby operatorzy wyszli na przerwę i mieli zaraz wrócić.
Sala główna z maszynownią pokazuje, jak skomplikowana była technologia radiowa w tamtych czasach. Ogromne szafy z lampami elektronowymi, przekaźniki, transformatory – to wszystko działało z mocą 8 kW, co jak na 1935 rok było sporym osiągnięciem. Dla porównania, pierwsza radiostacja w Gliwicach z 1925 roku miała nadajnik o mocy zaledwie 1,5 kW.
Zwiedzający mogą obejrzeć film dokumentalny „Uwaga! Tu Gliwice” w reżyserii Teresy Kudyby, który opowiada o prowokacji gliwickiej. Projekcje odbywają się w sali maszynowni, co dodaje całości autentyczności.
Prowokacja która rozpoczęła wojnę
Historia tego miejsca jest nierozerwalnie związana z wydarzeniami z 31 sierpnia 1939 roku. Wieczorem radiostacja stała się celem sfingowanego ataku – niemieccy żołnierze przebrali się za Polaków i „zaatakowali” własną placówkę. Miało to dostarczyć propagandzie nazistowskiej pretekstu do agresji na Polskę.
Operacja nie poszła zgodnie z planem. Napastnicy nie zdołali nawet nadać przygotowanego wcześniej komunikatu, bo pomylili budynki i trafili do niewłaściwego pomieszczenia. Mimo to niemiecka propaganda wykorzystała tę akcję bardzo skutecznie – informacje o „polskim ataku” podano w radiu jeszcze tego samego wieczora, zanim pierwsze niemieckie samoloty zbombardowały Wieluń.
W kompleksie radiostacji znajduje się mini wystawa poświęcona Franciszkowi Honiokowi – śląskiemu działaczowi, którego Niemcy zamordowali i podrzucili w radiostacji jako „polskiego napastnika”. Uważany jest za pierwszą ofiarę II wojny światowej.
Dwa obiekty w jednym systemie
Warto wiedzieć, że od 1935 roku radiostacja gliwicka składała się z dwóch oddzielnych obiektów. Stacja nadajnika przy obecnej ulicy Tarnogórskiej (ta którą można zwiedzać) oraz rozgłośnia ze studiami mikrofonowymi przy ulicy Radiowej, oddalone od siebie o około 4 kilometry. Takie rozwiązanie było podyktowane względami technicznymi.
Rozgłośnia przy ulicy Radiowej istniała już od 1925 roku i początkowo działała jako pełnoprawna radiostacja z własnym nadajnikiem. Gdy w 1935 roku oddano do użytku nowy, mocniejszy nadajnik przy Tarnogórskiej, stary obiekt pełnił już tylko funkcję studia. Budynek ten przetrwał do dziś – obecnie mieści się w nim Szpital Miejski nr 3, a o pierwotnym przeznaczeniu przypomina tylko nazwa ulicy.
Radiostacja gliwicka służyła głównie do retransmisji programu wrocławskiej rozgłośni Reichssender Breslau. Dzięki gliwickiemu przekaźnikowi audycje były słyszalne po obu stronach granicy dzielącej Górny Śląsk – zarówno w niemieckiej, jak i polskiej części regionu.
Po wojnie jako zagłuszarka
Po 1945 roku radiostacja nie przestała działać. Do 1956 roku pracowała jako maszt antenowy Radia Katowice, a jednocześnie pełniła funkcję zagłuszarki. W czasach zimnej wojny było to dość powszechne zastosowanie tego typu obiektów.
W 2005 roku Radiostacja Gliwice stała się oddziałem Muzeum w Gliwicach i została otwarta dla zwiedzających. W 2017 roku wpisano ją na listę Pomników Historii – prestiżowy wykaz obiektów o szczególnych wartościach dla dziedzictwa kulturowego Polski.
Dla kogo to miejsce
Radiostacja sprawdzi się dla różnych grup. Miłośnicy historii znajdą tu autentyczne miejsce związane z wybuchem II wojny światowej. Fani techniki docenią unikalne rozwiązania inżynieryjne i oryginalne wyposażenie z lat 30. Rodziny z dziećmi mogą połączyć zwiedzanie z zabawą w Parku Sensorycznym.
Nie jest to jednak atrakcja na cały dzień. Zwiedzanie budynków zajmuje około godziny, może półtorej z filmem dokumentalnym. Spacer po parku wokół wieży to kolejne 20-30 minut. Można więc spokojnie połączyć wizytę w radiostacji z innymi atrakcjami Gliwic.
Teren wokół wieży jest dostępny również dla osób niepełnosprawnych, co nie jest oczywiste w przypadku obiektów zabytkowych z lat 30.
Informacje praktyczne – bilety godziny dojazd
Radiostacja znajduje się przy ulicy Tarnogórskiej 129, przy dwupoziomowym skrzyżowaniu z aleją Jana Nowaka-Jeziorańskiego. Dojazd samochodem nie sprawia problemów – parking dla autobusów jest przy ulicy Lublinieckiej bezpośrednio pod wieżą, a samochody osobowe mogą parkować też na posesji przy Tarnogórskiej.
Park wokół wieży jest otwarty bezpłatnie w ustalonych godzinach. Zwiedzanie wnętrz budynków jest płatne – szczegółowe informacje o cenach biletów najlepiej sprawdzić na stronie Muzeum w Gliwicach, bo mogą się zmieniać.
Rezerwacje dla grup, przewodników i lekcji muzealnych przyjmowane są pod numerem telefonu 32/300-04-04, od poniedziałku do piątku w godzinach 9:00-16:00. Dla indywidualnych zwiedzających warto sprawdzić aktualne godziny otwarcia przed wizytą.
Obiekt znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego, więc można go łatwo połączyć z innymi podobnymi atrakcjami w regionie. W ostatnich latach teren wokół wieży został ładnie zagospodarowany i ogrodzony, co poprawiło komfort zwiedzania.