Nikiszowiec to zabytkowe osiedle robotnicze z czerwonej cegły, które powstało na początku XX wieku dla górników kopalni Giesche. Dziś stanowi jedną z najbardziej rozpoznawalnych dzielnic Katowic – miejsce, gdzie czas jakby się zatrzymał, a industrialna architektura tworzy niepowtarzalny klimat dawnego Śląska. W 2011 roku osiedle zostało wpisane na listę pomników historii i zajęło czwarte miejsce w plebiscycie National Geographic na 7 Nowych Cudów Polski.
- unikalna architektura z czerwonej cegły
- niezwykłe podwórka i dziedzińce
- kościół św. Anny jako serce osiedla
- lokalne jarmarki z regionalnymi produktami
- Muzeum Historii Katowic z etnograficznymi wystawami
Historia górniczego osiedla Nikiszowiec
Projekt Nikiszowca powstał w głowach dwóch niemieckich architektów – braci Emila i Georga Zillmannów. Budowa trwała w latach 1908-1919, a następnie kontynuowana była w latach 1920-1924. Założenie było ambitne – stworzyć w pełni samowystarczalne miasto dla górników pracujących w kopalni Giesche, później znanej jako Wieczorek.
I rzeczywiście, na te czasy Nikiszowiec był niezwykle nowoczesny. Działała tu szkoła, pralnia, magiel, sklepy. Wybudowano monumentalny kościół św. Anny. Na każdym podwórku stały piece chlebowe. Mieszkańcy mieli wszystko pod ręką – od edukacji dla dzieci po codzienne zakupy. Osiedle wzniesiono tuż obok szybu Nikisz, od którego wzięło swoją nazwę.
Na murze okalającym kościół Świętej Anny znajduje się 360 płytek upamiętniających tragicznie zmarłych górników z kopalni Wieczorek. To miejsce pamięci ma charakter otwarty – w razie ujawnienia kolejnych nazwisk można umieścić następne imienne tabliczki.
Co zobaczyć spacerując po Nikiszowcu
Zwiedzanie warto rozpocząć od Placu Wyzwolenia – swoistego rynku osiedla, gdzie tętni życie tej wyjątkowej dzielnicy. To tutaj znajduje się Punkt Informacji Turystycznej przy ulicy Rymarskiej 4, gdzie można zdobyć bezpłatną mapkę (niestety w niedziele zamknięty).
Największe wrażenie robią same kamienice z czerwonej cegły z charakterystycznymi czerwonymi okiennicami. Spacer pod arkadami głównego placu i po wewnętrznych dziedzińcach familoków to jak podróż w czasie. Nie trzeba się spieszyć – warto zajrzeć na każde podwórko, poczuć atmosferę miejsca, gdzie nadal mieszkają ludzie. Obok rodzin górniczych związanych z tym miejscem od pokoleń, coraz częściej zamieszkują tu artyści i osoby szukające czegoś innego niż typowe blokowiska.
Nad osiedlem góruje kościół św. Anny – imponująca świątynia, która zapiera dech w piersiach. To nie tylko obiekt architektoniczny, ale też serce społeczności. W lipcu odbywa się tu odpust parafialny, zwany Jarmarkiem u Babci Anny. Plac Wyzwolenia wypełnia się wtedy stoiskami z lokalnym rękodziełem, śląskimi potrawami i regionalnymi produktami. Druga wielka uroczystość to jarmark świąteczny, kiedy na głównym placu staje starodawna karuzela wśród małych straganów.
Muzeum Historii Katowic – Dział Etnologii
W samym Nikiszowcu działa oddział Muzeum Historii Katowic poświęcony etnologii. To miejsce, gdzie można głębiej poznać historię osiedla i życie górniczych rodzin. Muzeum jest czynne od wtorku do piątku w godzinach 10:00-19:00, w soboty 10:00-16:00, a w niedziele 11:00-15:00. Wtorki to dzień bezpłatnego zwiedzania, co jest miłą opcją dla osób planujących budżetową wycieczkę.
Warto też zwrócić uwagę na budynek szkoły z 1911 roku, która do dziś pełni swoją funkcję jako Szkoła Podstawowa nr 53 im. Stefana Żeromskiego. Pierwotnie składała się z trzech części – dwóch szkolnych (w okresie międzywojennym żeńskiej i męskiej) oraz łączącego je budynku mieszkalnego dla nauczycieli.
Nikiszowiec w filmie i kulturze
Charakterystyczna architektura Nikiszowca od lat inspiruje artystów i filmowców. Czerwone cegły, surowe kamienice i wyjątkowy klimat sprawiają, że osiedle często pojawia się w polskich produkcjach filmowych. Mieszkańcy są już przyzwyczajeni do fleszy aparatów i obecności turystów – zarówno z Polski, jak i zagranicy.
Ostatnie lata przyniosły renesans tego miejsca. Powstają kultowe restauracje serwujące śląskie potrawy, organizowane są wydarzenia kulturalne. Nikiszowiec staje się coraz bardziej modny, przyciągając odkrywców szukających autentycznego klimatu industrialnego Śląska.
Nikiszowiec znajduje się na Szlaku Zabytków Techniki Województwa Śląskiego – industrialnej trasie turystycznej łączącej najciekawsze obiekty związane z przemysłowym dziedzictwem regionu.
Dla kogo jest Nikiszowiec
To miejsce dla każdego, kto chce poczuć autentyczny klimat Górnego Śląska. Miłośnicy historii i architektury znajdą tu doskonale zachowane przykłady planowanego budownictwa robotniczego. Fotografowie upolują dziesiątki ciekawych kadrów – od detali architektonicznych po szerokie ujęcia monumentalnych kamienic.
Rodziny z dziećmi też nie będą się nudzić, zwłaszcza podczas jarmarków. Dla młodszych to okazja do zobaczenia, jak wyglądało życie w zupełnie innej epoce. A osoby zainteresowane kulturą śląską mogą spróbować regionalnych potraw w lokalnych restauracjach i porozmawiać z mieszkańcami, którzy chętnie opowiadają o swojej dzielnicy.
Ile czasu przeznaczyć na zwiedzanie
Samo osiedle nie jest duże – na spacer po uliczkach i podwórkach wystarczą spokojnie dwie godziny. Jeśli jednak planuje się wizytę w muzeum, wejście do kościoła i posiedzenie w restauracji przy śląskich klusach, lepiej zarezerwować pół dnia.
Niektóre ulice uchodzą za szczególnie malownicze i najlepiej oddające klimat osiedla. Warto zwrócić uwagę na detale – od oryginalnych okiennic, przez piece chlebowe na podwórkach, po charakterystyczne arkady.
Jak dojechać do Nikiszowca – informacje praktyczne
Nikiszowiec znajduje się na południu Katowic, w okolicy ulicy Szopienickiej. Dojazd samochodem jest prosty – wystarczy kierować się właśnie w stronę tej ulicy. Parking można znaleźć przy Miejskim Ośrodku Sportu i Rekreacji na ulicy Nałkowskiej (płatny) lub na przestronnym parkingu przy ulicy Gospodarczej.
Z centrum Katowic najwygodniej dojechać komunikacją miejską. Spod dworca kursują autobusy linii 900 i 930, które docierają bezpośrednio do osiedla. To opcja szczególnie wygodna dla osób, które nie mają samochodu lub wolą uniknąć szukania miejsca parkingowego.
Godziny otwarcia Muzeum Historii Katowic – Dział Etnologii:
- Wtorek-piątek: 10:00-19:00
- Sobota: 10:00-16:00
- Niedziela: 11:00-15:00
- Poniedziałek: zamknięte
Ceny: Wtorek to dzień bezpłatnego zwiedzania muzeum. W pozostałe dni obowiązują standardowe bilety według cennika Muzeum Historii Katowic.
Punkt Informacji Turystycznej: Ulica Rymarska 4 (zamknięty w niedziele)
Warto odwiedzić Nikiszowiec podczas specjalnych wydarzeń – w lipcu podczas Jarmarku u Babci Anny, w grudniu na jarmarku świątecznym, lub w Barbórkę (4 grudnia), kiedy można zobaczyć górników w odświętnych strojach. Wtedy osiedle nabiera jeszcze bardziej wyjątkowego charakteru.